Słownik kryptowalut
Wyjaśnienia podstawowych pojęć krypto, blockchain i DeFi po polsku. Wpisy uporządkowane alfabetycznie. Klik w hasło kopiuje link.
A
- Airdrop
- Promocyjna dystrybucja kryptowalut, w której projekt rozdaje tokeny za prostą aktywność (zarejestrowanie portfela, swap, follow). Bywa narzędziem marketingowym albo nagrodą za wczesne korzystanie z protokołu (tzw. retroactive airdrop).
- Altcoin
- Skrót od „alternative coin" — wszystkie kryptowaluty poza Bitcoinem. Obejmuje to Ethereum, Solanę, ale też tysiące mniejszych projektów. Termin często używany jako kategoria ryzyka — alty są bardziej zmienne niż BTC.
- AMM
- Mechanizm zdecentralizowanej giełdy, który wycenia pary kryptowalut na podstawie matematycznej formuły (najczęściej x·y=k) zamiast tradycyjnego order booka. Najbardziej znane AMM-y to Uniswap i Curve.
- APY
- Annual Percentage Yield — efektywne oprocentowanie roczne uwzględniające reinwestowane odsetki. W staking-u i protokołach DeFi APY pokazuje, ile zarobisz w ciągu roku, jeśli nagrody są reinwestowane.
- ATH
- Najwyższa cena w całej historii notowań danej kryptowaluty. ATH Bitcoina sięga ponad 100 000 USD. ATH jest często psychologicznym poziomem oporu — przebicie go zwykle uruchamia FOMO.
B
- Bear market
- Okres trwałego spadku cen na rynku, zwykle definiowany jako spadek o 20% lub więcej trwający tygodnie/miesiące. Charakteryzuje się niskim wolumenem, pesymizmem mediów i kapitulacją drobnych inwestorów.
- Bitcoin · BTC
- Zdecentralizowana waluta cyfrowa stworzona przez Satoshiego Nakamoto w 2009 roku. Działa na blockchainie z mechanizmem konsensusu Proof of Work. Maksymalna podaż to 21 milionów BTC. Często określana jako „cyfrowe złoto" ze względu na ograniczoną podaż.
- Blockchain
- Technologia rozproszonej księgi, w której transakcje są grupowane w bloki, kryptograficznie połączone i replikowane między tysiącami węzłów. Blockchain jest fundamentem wszystkich kryptowalut — zapewnia odporność na cenzurę i dwukrotne wydanie środków.
- Bull market
- Okres trwałego wzrostu cen, zwykle z ATH co kilka tygodni. Charakteryzuje się rosnącym wolumenem, pozytywnym sentymentem i napływem nowych użytkowników. Po bull markecie zwykle następuje korekta lub bear market.
C
- CEX
- Tradycyjna giełda kryptowalut (Binance, Coinbase, Kraken), która przechowuje środki użytkowników i odpowiada za matchmaking zleceń. Wymaga KYC. Wygodna, ale wymaga zaufania do operatora — ryzyko bankructwa lub hacku.
- Cold wallet
- Portfel kryptowalutowy odłączony od internetu — sprzętowy (Ledger, Trezor) lub paper wallet. Cold storage chroni przed atakami online i jest rekomendowany dla większych kwot lub długoterminowego przechowywania.
D
- DAO
- Organizacja zarządzana przez społeczność za pomocą tokenów głosujących, z regułami zapisanymi w smart contractach. DAO głosują nad budżetem, kierunkiem rozwoju protokołu i innymi decyzjami — zamiast tradycyjnego CEO.
- DCA
- Strategia regularnego dokupowania kryptowaluty stałą kwotą, niezależnie od ceny. Wygładza wpływ zmienności i nie wymaga timingu rynku. Sprawdź nasz symulator DCA na /tools/dca.
- DeFi
- Ekosystem aplikacji finansowych działających na blockchainie bez pośredników. Obejmuje pożyczki, staking, swap, derywaty. Główne protokoły: Uniswap, Aave, Compound, Curve. Działają 24/7 i są dostępne dla każdego z portfelem.
- DEX
- Giełda działająca w pełni na blockchainie (smart contractach), bez konta i KYC. Najpopularniejsze DEX-y: Uniswap, PancakeSwap, Curve. Wymagają portfela kryptowalutowego (MetaMask) i opłacania gasu.
E
- Ethereum · ETH
- Blockchain stworzony przez Vitalika Buterina w 2015 roku, który dodał do koncepcji Bitcoina możliwość uruchamiania programów (smart contractów). Fundament dla DeFi, NFT i większości altcoinów. Od 2022 działa w trybie Proof of Stake.
F
- FOMO
- Emocja, która prowadzi do impulsywnego kupowania monet po dużych wzrostach z obawy „bo wszyscy zarabiają, a ja nie". Najczęstsza pułapka inwestycyjna — zwykle prowadzi do kupowania na lokalnym szczycie.
G
- Gas
- Opłata wyrażona w Gwei (10⁻⁹ ETH) za wykonanie transakcji w sieci Ethereum. Im większe obciążenie sieci, tym wyższy gas. Sprawdź aktualną cenę gazu na /gaz.
H
- Halving
- Wbudowany w Bitcoin mechanizm, który co 210 000 bloków (ok. 4 lata) zmniejsza nagrodę za wydobycie bloku o połowę. Halving redukuje inflację BTC i historycznie poprzedza fale wzrostów. Następny halving w 2028 — szczegóły na /halving-bitcoin.
- HODL
- Termin pochodzący z literówki „hold" na forum w 2013. Strategia długoterminowego trzymania kryptowaluty mimo zmienności, oparta na wierze w długoterminowy wzrost. Holderzy często trzymają BTC przez wiele cykli.
K
- KYC
- Proces weryfikacji klienta wymagany przez giełdy regulowane (i unijne przepisy AML). Wymaga przesłania dowodu osobistego, zdjęcia twarzy i potwierdzenia adresu. Bez KYC nie możesz wpłacić PLN ani wypłacić większych kwot.
L
- L2
- Drugorzędne sieci budowane na L1 (najczęściej Ethereum), które przyspieszają i zmniejszają koszty transakcji. Najpopularniejsze L2 to Arbitrum, Optimism, Base, zkSync. Transakcje na L2 kosztują kilka centów zamiast kilku dolarów.
M
- Market cap
- Cena × krążąca podaż (circulating supply). Pokazuje wielkość projektu. Bitcoin ma największy market cap. Większy market cap = mniejsza zmienność i mniejszy potencjał wzrostu procentowego, ale większa wiarygodność.
- Mining
- Proces dodawania nowych bloków do blockchaina w sieciach Proof of Work (Bitcoin). Górnicy konkurują o znalezienie hasha bloku i zdobywają nagrodę w BTC. Dziś mining BTC opłacalny jest tylko z dedykowanym sprzętem (ASIC) i tanim prądem.
N
- NFT
- Unikalny cyfrowy zasób na blockchainie, reprezentujący własność konkretnego pliku — sztuki, kolekcji, biletu, domeny. Najpopularniejszy standard to ERC-721 na Ethereum. Najbardziej znane projekty: CryptoPunks, Bored Apes.
P
- PoS
- Mechanizm konsensusu, w którym walidatorzy zabezpieczają sieć blokując („stakując") swoje tokeny zamiast spalać prąd. Mniej energochłonny niż PoW. Stosowany w Ethereum (od 2022), Solanie, Cardano.
- PoW
- Mechanizm zabezpieczania blockchaina, w którym górnicy konkurują w rozwiązywaniu zagadek kryptograficznych. Stosowany w Bitcoinie, Litecoinie, Doge. Energochłonny, ale bardzo bezpieczny.
R
- Rug pull
- Typ scamu w DeFi/altach: twórcy tworzą token, pumpują cenę przez marketing, a po napłynięciu pieniędzy wypłacają płynność i znikają. Często widoczne po nagłym spadku do zera. Czerwone flagi: anonimowy team, brak audytu, hyped marketing.
S
- Satoshi
- 1 satoshi = 0.00000001 BTC (10⁻⁸). Nazwa pochodzi od Satoshiego Nakamoto. Często używana przy małych transakcjach Lightning Network. „Stacking sats" oznacza regularne kupowanie satoshi.
- Smart contract
- Samowykonujący się program uruchamiany na blockchainie, którego wykonanie jest gwarantowane przez sieć. Smart contracts są fundamentem DeFi, NFT i DAO. Najpopularniejsza platforma to Ethereum (język Solidity).
- Stablecoin
- Kryptowaluta zaprojektowana, by trzymać stałą wartość (zwykle 1 USD). Najpopularniejsze stablecoiny: USDT (Tether), USDC, DAI. Używane jako bezpieczna przystań w bear markecie i jako medium wymiany na CEX-ach.
- Staking
- Proces blokowania kryptowaluty w sieci PoS lub w protokole DeFi za nagrody (zwykle 3-15% APY). Staking ETH, SOL, ATOM jest popularną pasywną strategią. Wymaga jednak zwykle okresu unlock-u.
T
- TVL
- Suma wszystkich aktywów zdeponowanych w danym protokole DeFi. TVL jest miarą popularności i zaufania do protokołu. Lider TVL przez lata to Lido (staking ETH).
W
- Wallet
- Narzędzie do przechowywania kluczy prywatnych — sprzętowe (Ledger, Trezor), aplikacyjne (MetaMask, Trust Wallet) lub na giełdzie (custodial). Klucze prywatne kontrolują dostęp do środków. „Not your keys, not your coins" — środki na giełdzie nie są w pełni Twoje.
- Whale
- Posiadacz dużej ilości danej kryptowaluty (zwykle wartej ponad 1 mln USD). Ruchy whales są śledzone przez serwisy on-chain, bo duże transakcje mogą wpływać na cenę. Whale w BTC = zwykle ponad 100 BTC.